Υπάρχει ένα νοητικό πείραμα που μοιάζει με παιχνίδι για παρέα, αλλά θέτει ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα που εξετάζει αυτός ο Κώδικας. Με την πάροδο του χρόνου, σχεδόν όλα τα άτομα του σώματός σου αντικαθίστανται. Οι πρωτεΐνες στις συνάψεις σου σήμερα δεν είναι οι ίδιες πρωτεΐνες που υπήρχαν εκεί πριν μια δεκαετία. Κι όμως, σήμερα το πρωί ξύπνησες ως το ίδιο πρόσωπο που κοιμήθηκε χθες βράδυ: με τις ίδιες μνήμες, την ίδια προφορά και το ίδιο ενοχλητικό τραγούδι κολλημένο στο μυαλό σου. Αυτό είναι το ερώτημα που αξίζει να εξετάσουμε σοβαρά. Αν δεν είσαι τα άτομα από τα οποία αποτελείσαι, τότε τι είσαι;
Η απάντηση στην οποία βασίζεται η βιοστάσιμη διαφύλαξη μπορεί να συνοψιστεί σε μία φράση. Δεν είσαι τα άτομά σου. Είσαι ο τρόπος με τον οποίο είναι διαταγμένα. Όσα σε συγκροτούν ως πρόσωπο, κάθε μνήμη, κάθε προτίμηση, ακόμη και η ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ σου, δεν βρίσκονται στην ύλη του εγκεφάλου σου καθαυτή, αλλά στη δομή του: στη συνδεσμολογία περίπου 86 δισεκατομμυρίων νευρώνων και στα πολλά τρισεκατομμύρια συνδέσεων μεταξύ τους. Αν διαφυλάξεις άθικτη αυτή τη δομή, έχεις διαφυλάξει το πρόσωπο, ανεξάρτητα από τη συνεχή ανανέωση των ατόμων. Αυτός είναι ο θεμελιώδης ισχυρισμός της βιοστάσιμη διαφύλαξη, και αξίζει να δούμε γιατί δεν πρόκειται απλώς για μια παρηγορητική ιδέα.
Η μνήμη είναι υλική, όχι μαγική
Όταν μαθαίνεις κάτι και το θυμάσαι, συντελείται μια υλική αλλαγή στον εγκέφαλό σου. Οι συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων, οι συνάψεις, ενισχύονται, εξασθενούν, σχηματίζονται και εξαφανίζονται. Όταν σχηματίζεις μια νέα μνήμη, μεταβάλλεις κυριολεκτικά τις συνδέσεις σε ένα μικρό τμήμα του εγκεφάλου σου. Οι νευροεπιστήμονες ονομάζουν αυτή τη διαδικασία συναπτική πλαστικότητα. Χάρη σε αυτήν, μια μνήμη μπορεί να διατηρείται παρότι τα μόρια που συμμετείχαν αρχικά στην κωδικοποίησή της ανανεώνονται. Το μοτίβο είναι η ουσία. Τα μόρια είναι απλώς το υλικό πάνω στο οποίο αποτυπώνεται το μοτίβο, όπως μια πρόταση παραμένει η ίδια ανεξάρτητα από τις συγκεκριμένες σταγόνες μελανιού που τη σχηματίζουν.
Αυτός είναι επίσης ο λόγος για τον οποίο ένα δυνατό χτύπημα στο κεφάλι, ένα εγκεφαλικό επεισόδιο ή μια ασθένεια όπως το Αλτσχάιμερ μπορούν να σβήσουν μνήμες ή να αλλάξουν μια προσωπικότητα: καταστρέφουν την υλική δομή. Η πληροφορία που σχετίζεται με τη μνήμη είναι, σε σημαντικό βαθμό, αποτυπωμένη στη συνδεσμολογία του εγκεφάλου. Δεν υπάρχει ένα ξεχωριστό σημείο όπου αποθηκεύονται οι μνήμες σου. Υπάρχει η συγκεκριμένη οργάνωση του νευρικού ιστού.
Είσαι ένα μοτίβο, και τα μοτίβα μπορούν να επιζήσουν του υποστρώματός τους
Αν η ταυτότητα κατοικεί στη δομή και όχι σε συγκεκριμένα άτομα, προκύπτει ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα. Το μοτίβο μπορεί, κατ’ αρχήν, να διατηρηθεί πέρα από το συγκεκριμένο υλικό υπόστρωμα που το φέρει, όπως το κείμενο ενός βιβλίου διατηρείται όταν περνά από μια πρώτη έκδοση σε ένα βιβλίο τσέπης και έπειτα σε μια οθόνη. Ο νευροεπιστήμονας Sebastian Seung το διατύπωσε με ιδιαίτερα συνοπτικό τρόπο, συμπυκνώνοντας μια δεκαετία εργασίας για τη χαρτογράφηση του εγκεφάλου σε τέσσερις λέξεις.
«Είμαι το κοννεκτόμα μου.»
Sebastian Seung, υπολογιστικός νευροεπιστήμονας, στην ομιλία του το 2010 και στο βιβλίο του Connectome
Το κοννεκτόμα είναι ο πλήρης χάρτης αυτών των συνδέσεων, το ολοκληρωμένο διάγραμμα συνδεσμολογίας ενός εγκεφάλου. Ο ισχυρισμός του Seung, όπως και ο ισχυρισμός της βιοστάσιμης διαφύλαξης, είναι ότι αν διαφυλάξεις το κοννεκτόμα, διαφυλάσσεις το πρόσωπο. Τα άτομα είναι εναλλάξιμα. Η διάταξη δεν είναι. Την ίδια ιδέα εξετάζει ο Tim Urban, με περισσότερο χιούμορ και περισσότερα σχηματικά ανθρωπάκια, στο κείμενό του για το τι σε κάνει εσένα, το οποίο αξίζει να διαβαστεί μετά από αυτό.
Γιατί αυτό αλλάζει το τι πρέπει να διαφυλάξουμε
Ας δούμε τι συνεπάγεται αυτό από πρακτική και τεχνική άποψη. Αν η διατήρηση της προσωπικής ταυτότητας απαιτούσε κάθε κύτταρο να παραμένει μεταβολικά ενεργό, η διαφύλαξη θα ήταν μάταιη, επειδή δεν μπορούμε να διατηρήσουμε έναν ολόκληρο εγκέφαλο σε λειτουργία έξω από ένα ζωντανό σώμα. Δεν χρειάζεται, όμως, να διατηρήσουμε τον εγκέφαλο σε λειτουργία. Χρειάζεται να διατηρήσουμε άθικτη τη δομή τουάθικτο. Χρειάζεται να διατηρήσουμε τη δομή σταθερή.
Πρόκειται για πολύ ευκολότερο στόχο, τον οποίο οι γνωστοί νόμοι της φυσικής δεν αποκλείουν. Αν ο εγκέφαλος ψυχθεί επαρκώς, η μοριακή κινητικότητα περιορίζεται δραστικά και οι διαδικασίες αποδόμησης επιβραδύνονται σε εξαιρετικό βαθμό. Η πληροφορία παραμένει αποτυπωμένη στη δομή, χωρίς να εκτελείται κάποια βιολογική λειτουργία και με τη φθορά να περιορίζεται δραστικά, όπως σε ένα φιλμ που έχει παγώσει σε ένα μόνο καρέ. Γι’ αυτό η κρυοδιαφύλαξη στοχεύει στη διατήρηση της δομής και όχι της λειτουργίας, και γι’ αυτό πραγματοποιείται στους -196 °C: σε αυτή τη θερμοκρασία το υαλοποιημένο διάλυμα δεν συμπεριφέρεται πλέον ως υγρό και η δομή μπορεί να παραμένει σταθερή. Ο στόχος της διαδικασίας, από την υαλοποίηση που αποτρέπει τον σχηματισμό καταστροφικών κρυστάλλων πάγου έως τη χρήση κρυοπροστατευτικά ουσιών, είναι ένας: η προστασία της συνδεσμολογίας.
Το πρόβλημα του αντιγράφου, και γιατί μετράει η συνέχεια
Η αντίληψη της ταυτότητας ως μοτίβου οδηγεί σε ένα δύσκολο φιλοσοφικό συμπέρασμα. Αν η ταυτότητα ορίζεται από τη διάταξη και όχι από τα άτομα, τότε ένα τέλειο αντίγραφο αυτής της διάταξης θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί εσύ. Αν δημιουργηθούν δύο αντίγραφα, θα υπάρχουν δύο εκδοχές σου, καθεμία με εξίσου ισχυρή αξίωση στην ίδια ταυτότητα.
Υπάρχουν δύο συνεπείς θέσεις στο ζήτημα αυτό, και η διαφορά μεταξύ τους δεν είναι απλώς θεωρητική. Η μία υποστηρίζει ότι καθοριστικό είναι μόνο το μοτίβο. Επομένως, μια επαρκώς πιστή ανακατασκευή θα ήταν το ίδιο πρόσωπο, ανεξάρτητα από ό,τι μεσολάβησε. Ο Ariel Zeleznikow-Johnston, νευροεπιστήμονας στο Monash, υποστηρίζει τη δομική θέση σε βιβλίο του: ό,τι σε καθιστά νοητικά μοναδικό είναι κωδικοποιημένο στο κοννεκτόμα σου και, επομένως, η διαφύλαξη αυτής της δομής διατηρεί το πρόσωπο.
Η άλλη θέση, αυτή στην οποία βασίζεται αυτός ο Κώδικας, προσθέτει μια προϋπόθεση. Αυτό που σε καθιστά το ίδιο πρόσωπο είναι το μοτίβο, μαζί με την αδιάσπαστη συνέχεια του ίδιου φυσικού συστήματος που το διατηρεί στον χρόνο. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ένα αντίγραφο είναι ένα νέο πρόσωπο που απλώς διαθέτει τις αναμνήσεις της ζωής σου, ενώ το πρωτότυπο έχει πάψει να υπάρχει.
Η βιοστάσιμη διαφύλαξη δεν προϋποθέτει την επίλυση αυτής της διαφωνίας, και αυτό έχει πρακτική σημασία. Η κρυοδιαφύλαξη δεν είναι αντιγραφή. Διατηρεί τον αρχικό εγκέφαλο, δηλαδή το ίδιο φυσικό υπόστρωμα, σε κατάσταση προσωρινής παύσης. Δεν δημιουργείται αντίγραφο ούτε επιχειρείται ανακατασκευή από σάρωση, επομένως η φυσική συνέχεια του υποστρώματος διατηρείται. Όποια θέση κι αν θεωρηθεί τελικά ορθότερη, η διαφύλαξη της αρχικής δομής είναι συμβατή και με τις δύο.
Το ζήτημα του αντιγράφου γίνεται πιεστικό μόνο για προσεγγίσεις που διαβάζουν έναν εγκέφαλο και τον ανακατασκευάζουν κάπου αλλού. Αυτή είναι μια διαφορετική πρόταση, και αξίζει το δικό της άρθρο και όχι μια παράγραφο εδώ.
Η ειλικρινής αβεβαιότητα
Σε αυτό το σημείο χρειάζεται νηφαλιότητα και όχι διαφημιστική υπερβολή. Κανείς σήμερα δεν μπορεί να πάρει ένα διαφυλαγμένο κοννεκτόμα και να διαβάσει από αυτό το πρόσωπο. Δεν υπάρχει ακόμη τεχνολογία που να μπορεί να χαρτογραφήσει έναν ολόκληρο ανθρώπινο εγκέφαλο με ανάλυση επιπέδου συνάψεων, να επιδιορθώσει τις βλάβες και να αποκαταστήσει τη λειτουργία του. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο η αναζωογόνηση δεν είναι προς το παρόν δυνατή. Υπάρχει επίσης ουσιαστική επιστημονική διαφωνία ως προς το κατά πόσο η ταυτότητα εξαρτάται από τη στατική συνδεσμολογία και κατά πόσο από τη συνεχή ηλεκτρική και χημική δραστηριότητα, η οποία παύει με τον θάνατο. Η μνήμη μπορεί επίσης να αποτυπώνεται εν μέρει πέρα από τις συνάψεις, σε επιγενετικές τροποποιήσεις, στο ενδοκυτταρικό RNA ή στα περινευρωνικά πλέγματα που περιβάλλουν τους νευρώνες, δηλαδή σε στοιχεία δομής και όχι δραστηριότητας. Η συνετή, και κατά τη γνώμη μου ορθότερη, θέση είναι να διαφυλάξουμε τη δομή όσο το δυνατόν πληρέστερα και να αφήσουμε στις μελλοντικές δυνατότητες της επιστήμης να δείξουν ποια στοιχεία της θα αποδειχθούν αναγκαία.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι το στοιχείο που έχει σημασία για την απόφαση. Η μνήμη και η ταυτότητα είναι υλικές. Οι υλικές δομές μπορούν να διαφυλαχθούν. Η διαφύλαξή τους δεν απαιτεί να αναζωογονήσουμε κανέναν σήμερα, αλλά μόνο να διατηρήσουμε το μοτίβο άθικτο έως ότου καταστεί δυνατή η αποκατάσταση της λειτουργίας του. Η αντιμετώπιση του ζητήματος ως τεχνικού και όχι ως μεταφυσικού προβλήματος μετατρέπει μια τρομακτική αφηρημένη ιδέα σε συγκεκριμένα βήματα.
Αυτή είναι η διακριτικά ριζοσπαστική ιδέα που βρίσκεται στον πυρήνα του θέματος. Διαφύλαξε τη δομή, και διαφυλάσσεις το πρόσωπο. Όλα τα υπόλοιπα αφορούν τις πρακτικές λεπτομέρειες της προστασίας αυτής της δομής στα λεπτά, στις ώρες και στους αιώνες που ακολουθούν τη στιγμή κατά την οποία σταματά η καρδιά.
TL;DR: Η μνήμη και η ταυτότητα εξαρτώνται από υλική πληροφορία που είναι αποτυπωμένη στον εγκέφαλο. Η βιοστάσιμη διαφύλαξη επιχειρεί να διαφυλάξει αυτή τη δομή, αν και η επιστήμη δεν γνωρίζει ακόμη αν η σημερινή διαφύλαξη διατηρεί όλα όσα θα απαιτούσε η μελλοντική αναζωογόνηση.
Εξερευνήστε αυτό το πρακτικό εργαλείο
Χρησιμοποιήστε το διαδραστικό εργαλείο για να εξερευνήσετε το ερώτημα αυτού του άρθρου.
Φόρτωση του διαδραστικού εργαλείου...
Περαιτέρω ανάγνωση